Özet

Para borçlarının vadesinde ödenmemesi halinde alacaklının uğradığı zarar her zaman temerrüt faizi ile giderilememektedir. Özellikle yüksek enflasyon, finansman maliyetlerinin artışı ve ekonomik dalgalanmaların yoğunlaştığı dönemlerde, temerrüt faizinin alacaklının gerçek ekonomik kaybını karşılamada yetersiz kaldığı görülebilmektedir. Bu gibi durumlarda Türk Borçlar Kanunu’nun 122. maddesinde düzenlenen munzam zarar (aşkın zarar) kurumu gündeme gelmektedir. Munzam zarar, temerrüt faizini aşan ve gecikmeli ifadan kaynaklanan ek zararın ayrıca tazminine imkân tanıyan bir hukuki imkandır.

Giriş

Borçlar hukukunun temel ilkelerinden biri, borcun kararlaştırılan zamanda ve gereği gibi ifa edilmesidir. Para borçlarında ifanın gecikmesi, çoğu durumda alacaklı bakımından doğrudan mali kayıp doğurabilir. Bu kaybın telafisi amacıyla mevzuatta temerrüt faizi öngörülmüş olmakla birlikte, uygulamada bu faiz türünün her somut olayda yeterli giderim sağlamadığı görülmektedir.

Ekonomik şartların hızlı değiştiği dönemlerde paranın satın alma gücü düşmekte, finansman maliyetleri artmakta ve alacaklı gecikme nedeniyle daha büyük zarara uğrayabilmektedir. Bu noktada munzam zarar kurumu, temerrüt faizinin yetersiz kaldığı hâllerde alacaklının gerçek zararının telafisini amaçlayan tamamlayıcı bir tazminat aracı olarak önem kazanmaktadır. Bununla birlikte bu zarar türünün kabulü ve hesaplanması, uygulamada önemli ispat sorunlarını da beraberinde getirmektedir.

1. Munzam Zarar Nedir?

Munzam zarar, para borcunun geç ifası nedeniyle ortaya çıkan ve yasal temerrüt faiziyle karşılanamayan zarar bölümünü ifade eder. Başka bir ifadeyle, temerrüt faizi, gecikmenin kanunen öngörülen asgari sonucunu oluştururken, gecikmenin alacaklının malvarlığında bundan daha ağır sonuçlar doğurması hâlinde, aradaki fark munzam zarar olarak talep edilebilmektedir.

Bu zarar türü, temerrüt faizi gibi kendiliğinden hüküm doğuran bir nitelik taşımaz. Alacaklının, temerrüt faizini aşan bir zarara uğradığını ileri sürmesi ve bu iddiayı somut verilerle desteklemesi gerekir. Dolayısıyla munzam zarar, faiz alacağından bağımsız, ancak onunla bağlantılı bir tazminat kalemi olarak değerlendirilmelidir.

2. Munzam Zararın Kanuni Dayanağı

Munzam zararın hukuki dayanağı Türk Borçlar Kanunu’nun 122. maddesi olup, anılan hüküm uyarınca, para borcunun temerrüdü hâlinde alacaklı, temerrüt faiziyle karşılanamayan zararını ayrıca talep edebilmektedir. Kanun koyucu bu düzenleme ile temerrüt faizini mutlak bir sınır olarak kabul etmemiş, aksine gerçek zararın daha fazla olması hâlinde ek tazminata imkân tanımıştır.

*Türk Borçlar Kanunu madde 122’ye göre;

‘‘Alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramış olursa, borçlu kendisinin hiçbir kusuru bulunmadığını ispat etmedikçe, bu zararı da gidermekle yükümlüdür. Temerrüt faizini aşan zarar miktarı görülmekte olan davada belirlenebiliyorsa, davacının istemi üzerine hâkim, esas hakkında karar verirken bu zararın miktarına da hükmeder.’’

Bu düzenleme, kusur karinesini borçlu aleyhine işletmekte; alacaklının ise öncelikle zarar olgusunu ortaya koymasını zorunlu kılmaktadır.

Temerrüdün hangi koşullarda gerçekleşeceği ise TBK m. 117 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Borcun muaccel hale gelmesine rağmen süresinde ifa edilmemesi temerrüdün temel unsurudur. Kural olarak temerrüt için alacaklının ihtarı gerekliyse de, ifa günü sözleşmeyle açıkça belirlenmişse, vadenin geçmesiyle borçlu kendiliğinden temerrüde düşmektedir.

*Türk Borçlar Kanunu madde 117’ye göre;

‘‘Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Borcun ifa edileceği gün, birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bugünün geçmesiyle; haksız fiilde fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmede ise zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte borçlu temerrüde düşmüş olur. Ancak sebepsiz zenginleşenin iyiniyetli olduğu hâllerde temerrüt için bildirim şarttır’’

Kanundaki sistematik, temerrüt faizini asgari bir giderim aracı olarak kabul etmekte; ancak alacaklının uğradığı gerçek zarar bu tutarı aşıyorsa, aradaki farkın da tazminini mümkün kılmaktadır. Bu yönüyle munzam zarar, temerrüt faizinden ayrı talep edilebilen ek tazminat niteliğindedir.

3. Munzam Zararın Şartları

Munzam zarar talebinin kabul edilebilmesi için öğretide ve yargı uygulamasında belirli koşulların birlikte gerçekleşmesi aranmaktadır:

3.1 Para Borcunun Varlığı

Munzam zarar yalnızca para borçlarında söz konusu olur. Para dışındaki edimlerde farklı tazmin rejimleri uygulanır.

3.2 Borçlunun Temerrüdü

Borçlu, borcunu vadesinde ifa etmemiş olmalıdır. Temerrüt koşulları gerçekleşmeden munzam zarar talep edilemez.

3.3 Zarar

Alacaklı, yalnızca faiz kaybına değil, temerrüt faizini aşan ek bir ekonomik zarara uğramış olmalıdır.

3.4 İlliyet Bağı

İleri sürülen zarar ile borcun geç ifası arasında uygun nedensellik bağının bulunmalıdır.

3.5 Kusur

Borçlu, temerrüt nedeniyle doğan ve temerrüt faizini aşan zarardan, kusursuz olduğunu ispat edemediği sürece sorumlu tutulur.

4. İspat Yükü

Munzam zarar taleplerinde en tartışmalı alanlardan biri ispat yüküne ilişkindir. Kanuni düzenleme çerçevesinde:

• Alacaklı, temerrüt faizini aşan zararı ve bunun temerrütten kaynaklandığını kanıtlamakla yükümlüdür.
• Borçlu ise kusursuz olduğunu ispat ederek sorumluluktan kurtulma imkanına sahiptir.

Yargıtay içtihatlarında ağırlıklı olarak benimsenen yaklaşım, munzam zararın varsayımsal kabullerle değil, somut ve denetlenebilir delillerle ispat edilmesi gerektiği yönündedir. Bu çerçevede yalnızca genel ekonomik koşullara, enflasyon oranlarına veya faiz artışlarına dayanılması yeterli görülmemektedir. Alacaklının, gecikme nedeniyle kendi malvarlığında meydana gelen kaybı bireysel ve somut biçimde ortaya koyması beklenmektedir.

Yargıtay HGK, 29.03.2022 tarihli, E. 2021/11-938, K. 2022/401 sayılı kararı;

”…alacaklı tarafça aşkın (munzam) zarar olgusu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 194. maddesi gereğince ispata elverişli şekilde somutlaştırılarak ileri sürülen iddianın ispatı için gerekli tüm deliller somut olarak ortaya konulmalıdır. Bu itibarla salt ülkenin ve piyasanın içinde bulunduğu ekonomik olumsuzluklardan olan enflasyon, yüksek faiz, para değerindeki düşüş gibi olgulara dayalı olarak ileri sürülen aşkın (munzam) zarar talebi, alacaklının bu sebeple zarara uğradığını açık ve somut bir biçimde iddia ve ispat etmediği müddetçe, TBK’nın 122. maddesi kapsamında aşkın (munzam) zararın kanıtı olarak ileri sürülemez ve anılan şartlar sebebiyle ortaya çıkan olumsuzluklar alacaklı zararı olarak kabul edilemez.’’

Anılan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararında açıkça ortaya konulduğu üzere, TBK m. 122 kapsamında temerrüt faizini aşan munzam zararın talep edilebilmesi, yalnızca genel ekonomik koşullara dayanılarak mümkün değildir. Alacaklının, gecikmeli ifa nedeniyle kendi malvarlığında meydana gelen, somut, belirlenebilir ve temerrüt ile uygun illiyet bağı içinde bulunan zararı ayrıca ortaya koyması ve bunu ispata elverişli delillerle desteklemesi gerekmektedir.

Uygulamada mahkemeler, munzam zarar iddialarının değerlendirilmesinde özellikle teknik ve objektif verilere dayalı ispat araçlarına önem vermektedir. Bu kapsamda kredi sözleşmeleri, ticari defter ve kayıtlar, kur farkı hesaplamaları, kaçırılan yatırım fırsatlarına ilişkin belgeler ve bilirkişi raporları sıklıkla başvurulan deliller arasında yer almaktadır. Bu bağlamda, uygulamada munzam zararın varlığı ve miktarı çoğu uyuşmazlıkta teknik bilirkişi incelemesi yoluyla belirlenmekte; zarar hesabı finansal veriler üzerinden somutlaştırılmaktadır.

5. Yargıtay İçtihatlarında Munzam Zarar Yaklaşımı

Yargıtay kararlarında uzun süredir hâkim olan yaklaşım, munzam zararın sıkı ispat koşullarına bağlı bir tazminat kalemi olduğu yönündedir. Yüksek Mahkeme, temerrüt faizi ile munzam zararın farklı hukuki sonuçlar doğurduğunu ve ek zararın kabulü için temerrüt faizini aşan somut bir kaybın varlığının ortaya konulması gerektiğini vurgulamaktadır.

Bu yaklaşım çerçevesinde Yargıtay, zarar kavramının sınırlarını ve ispat standardını özellikle HMK m.194’teki somutlaştırma yükü ile birlikte değerlendirmektedir. Yüksek enflasyon, döviz kurlarındaki artış veya piyasa faiz oranlarının yüksekliği gibi makroekonomik olgular ise tek başına munzam zararın kanıtı olarak kabul edilmemektedir. Bu çerçevede Yargıtay kararlarında özellikle şu ilkeler istikrarlı biçimde vurgulanmaktadır:

• Ek zarar açık, belirlenebilir ve ölçülebilir olmalıdır.

• Zarar kalemleri somutlaştırılmalı ve alacaklının bireysel ekonomik durumuyla ilişkilendirilmelidir.
• Genel ekonomik veriler tek başına yeterli değildir.
• Alacaklı, alacağını zamanında tahsil etmiş olsaydı hangi ekonomik imkanlardan yararlanacağını ortaya koymalıdır.

Yargıtay 15. H.D., 12.5.2016 tarihli ve E. 2016/1049, K. 2016/2737 sayılı kararında soyut ispat kuralını reddettiği görülmektedir. İlgili karar şu şekildedir:

“Dava konusu somut olaydaki çözümlenmesi gereken hukuki sorun; temerrüt faizini aşan bir zararın mevcut olup olmadığıdır. Yüksek enflasyon, dolar kurundaki artış, serbest piyasadaki faiz oranlarının yüksek oluşu davacıyı ispat yükünden kurtarmaz. Zira; davacı para alacağını zamanında alması halinde ne şekilde kullanacağını kanıtlaması gerekir. Ayrıca alacaklı, uğradığı zararın kendisine ödenen temerrüt faizinden fazla olduğunu ispat etmek zorundadır. Soyut enflasyonun ya da bankalarda mevduat için ödenen faizin temerrüt faizinden yüksek oranda olması, munzam zararın gerçekleştiği ve kanıtlandığı anlamına gelmez…”

Yargıtay’ın yakın tarihli kararlarında da, munzam zarar iddialarının soyut ekonomik göstergelerle değil, somut olay verileriyle desteklenmesi gerektiği yönündeki yaklaşımın sürdürüldüğü görülmektedir.

Yargıtay 3. H.D., 24.04.2025 tarihli, E. 2024/3150, K. 2025/2368, sayılı kararında da bu ilke açık biçimde vurgulanmıştır;

”…aşkın zararın talep edilebilirliğinin bir koşulu da alacaklı yönünden mevcut olan zararın açık ve somut bir biçimde ispatıdır. Bu bağlamda salt ülkenin ve piyasanın içinde bulunduğu ekonomik koşullardaki olumsuzluklar nedeniyle paranın satın alma gücünde meydana gelen azalma, alacaklı yönünden aşkın zarar olarak nitelendirilemeyeceği gibi salt bu olguya dayanılması neticesinde zararın ispatına dair koşulun gerçekleştiği söylenemez. Zira burada zarar olgusunun, 6100 Sayılı Kanun’un 194. maddesi kapsamında ispata elverişli bir şekilde somutlaştırılarak, zarar iddiasının ispatı için gerekli tüm deliller ortaya konulmalıdır.’’

6. Güncel Tartışmalar

Öğreti ve uygulamada munzam zarara ilişkin tartışmalar, özellikle son yıllardaki ekonomik dalgalanmalar sonrasında yeniden yoğunlaşmıştır. Öğretide bazı görüşler, yüksek enflasyon dönemlerinde paranın reel değer kaybının zarar değerlendirmesinde daha fazla ağırlık taşıması gerektiğini savunmaktadır. Buna karşılık Yargıtay uygulamasında ise bireyselleştirilmiş ve somut zarar ispatı ölçütü belirleyici olmaya devam etmektedir.

Bu çerçevede doktrinde, somut olayın özelliklerine göre ispat standardının daha esnek yorumlanabileceği ve ekonomik verilerin destekleyici unsur olarak daha geniş ölçüde değerlendirilmesi gerektiği yönündeki görüşler de mevcuttur.

7. Zamanaşımı

Munzam zarar talebi, TBK m.146 uyarınca on yıllık genel zamanaşımı süresine tabidir. Zamanaşımı süresi, temerrüde konu asıl alacağın tamamen tahsil edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Zira alacaklının ek zararın kapsamını net biçimde belirleyebilmesi çoğu zaman bu aşamada mümkün olmaktadır. Yargıtay uygulamasında, munzam zarar isteminin asıl alacaktan bağımsız olarak ve genel zamanaşımı süresi içinde ayrı bir dava konusu yapılabileceği kabul edilmektedir.

Yargıtay HGK 09.12.2021 tarihli ve E. 2017/18-2800 K. 2021/1629 sayılı kararı: “Ayrı bir dava ile on yıllık zaman aşımı süresi içerisinde her zaman istenmesi mümkündür…”

8. Sonuç

Munzam zarar, para borçlarının geç ifası nedeniyle alacaklının uğradığı gerçek ekonomik kaybın giderilmesini sağlayan hukuki imkandır. Bununla birlikte bu talebin kabulü, sıkı ispat koşullarına bağlanmıştır. Yargı uygulaması, genel ekonomik verilerden ziyade somut ve ölçülebilir zararın ortaya konmasını aramaktadır.

Ekonomik koşulların hızlı ve öngörülemez biçimde değiştiği dönemlerde, munzam zarar taleplerinin değerlendirilmesinde ölçülülük ile ekonomik gerçekliğin birlikte gözetilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu yaklaşım, bir yandan alacaklının korunmasını sağlarken, diğer yandan borçlunun sorumluluğunun öngörülebilir sınırlar içinde kalmasını sağlayacaktır. Yargıtay’ın mevcut içtihat çizgisi de bu dengenin, somut zarar ispatı temelinde kurulması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Av. Şefik ZİROĞLU & Stj. Av. Ferda AĞIRMATLIOĞLU